عامل به همين شكل وجود دارد ؛ معلومى هست و علمى هست و عالمى ؟ آيا سه عامل به اين شكل وجود دارد ؟ يا نه ، اين بايد به شكل ديگرى باشد ، نمىتواند سه عامل به طور جداگانه وجود داشته باشد كه « عالم » عاملى باشد ، « علم » عامل ديگر و « معلوم » هم عامل ديگر ؟ معمولا روانشناسها وقتى مسأله را تحليل مىكنند به نظر آنها گويى در وقتى كه انسان به خود علم پيدا مىكند مثل اين است كه به يك شىء خارجى علم پيدا كند ؛ مىگويند : بله ، فلان چيز را مىبيند ، فلان چيز را حس مىكند ، و آنگاه به خودش آگاه مىشود ؛ همانطور كه به مادرش آگاه مىشود به خودش آگاه مىشود . اما فلاسفه قبول ندارند كه مسأله به اين شكل باشد . آيا اين مسأله كه من به « خود » آگاهم مىتواند به اين شكل باشد كه من اول به خود آگاه نيستم ، بعد ، از خودم صورتى بردارم ، آن وقت اين صورتى كه بر مىدارم نزد خودم پيدا مىشود پس من به خودم آگاه مىشوم ؟ اگر مسأله به اين شكل باشد پس من در ابتدا به « خود » ناآگاهم ، يعنى يك موجودى هستم مثل هر موجود ناخودآگاه ديگر ( مانند اين ديوار ) كه فرقم با آنها فقط در اين است كه من مىتوانم به خود آگاه بشوم ؛ اين « مىتوانم » هم به اين شكل است كه اول يك تصويرى از خودم بر مىدارم كه كار من نظير كار يك دوربين عكسبردارى است كه از خودش هم مىتواند عكس بردارد . اين دستگاه ، خودش را دوربين براى خودش قرار مىدهد در حالى كه هنوز به خود آگاه نيست و از خود خبر ندارد . در اين حال از خود عكسى بر مىدارد ، آن عكس پيش خود ناآگاه پيدا مىشود ، بعد اين خود ناآگاه از طريق اين عكس به خود آگاه مىشود . « 1 » حكماى اسلامى مىگويند اگر چنين چيزى باشد اصلا محال است كه يك ذات به « خود » آگاه بشود ؛ بلكه در اينجا علم و عالم و معلوم هر سه بايد يكى باشد و فرقشان به اعتبار باشد ( ما فعلا اصل فرضيه را مىگوييم تا ببينيم كه دليلشان

--> ( 1 ) يعنى مىفهمد اين خودش است . استاد : نه ، تا آن وقت اصلا نمىفهمد كه خودش است . آن وقت تازه « خود » ى پيدا مىشود ؛ چون قبل از آن « خود » ى به معناى « خود شعورى » وجود نداشته است . اينكه مىگوييد « مىفهمد اين خودش است » باز معنايش اين است كه گويى يك سابقه‌اى از خودش دارد كه مىفهمد اين خودش است . البته فعلا اين بحث در اينجا مطرح نيست . من اين را مىگويم براى اينكه مقدمهء اين بحث باشد ، چون بعدا در باب تجرد نفس اين مسأله مورد بحث واقع مىشود .